H ποίηση, μέσα από τη γραφή και τη σύνθεση
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ποίησης, σκεφθήκαμε να εξερευνήσουμε τις πτυχές έμπνευσης και δημιουργίας της, μέσα από την οπτική της γραφής αλλά και της μουσικής σύνθεσης.
Πιο συγκεκριμένα, η ποιήτρια και Πρόεδρος της Πανελλήνιας Ένωσης Λογοτεχνών, Αγγελική Ψακή - Κωβαίου και ο συνθέτης και Δρ. Φιλοσοφίας Ε.Μ.Π, Φίλιππος Περιστέρης, μάς μιλούν για τον τρόπο με τον οποίο η ποίηση εισέβαλε και έγινε σημείο εκκίνησης και αναφοράς στο έργο τους!
Photo: Αγγελική Παπαϊωάννου
Αγγελική Ψακή - Κωβαίου, Ποιήτρια, Πρόεδρος της Πανελλήνιας Ένωσης Λογοτεχνών
Καθολικός ορισμός της Ποίησης δεν υπάρχει. Ο Ελύτης μιλάει για έντονη συναισθηματική νοημοσύνη όμως, από μια έρευνα στην Καλιφόρνια, αποδείχτηκε επιστημονικά ότι στους καλλιτέχνες -ανάμεσα στους βρεγματικούς λοβούς- ένα σημείο φωτίζεται διαφορετικά από τους άλλους ανθρώπους. Στην καθομιλουμένη το ονομάζουν ταλέντο.
Σε ηλικία δώδεκα ετών, Γεννάρης ήταν, είδα ανθισμένη την αμυγδαλιά στην αυλή του σπιτιού μας, κάτι με συγκίνησε. Πήρα το χαρτί από τα τσιγάρα του πατέρα μου κι έγραψα τρεις ομοιοκατάληκτες στροφές. Χωρίς να ξέρω αν αυτό λέγεται ποίηση. Το έβαλα στην τσέπη μου, Πρώτη Γυμνασίου τότε και στο διάλειμμα το διάβαζα και χαμογελούσα. Το αντελήφθη η Γυμνασιάρχης, η αείμνηστη Βιργινία Νέρη, με πήρε στο γραφείο της και μου είπε: «Συνέχισε ό, τι σε συγκινεί να το γράφεις, γιατί μια μέρα θα γράψεις ποίηση, έχεις ταλέντο το βλέπω και στις εκθέσεις σου, να γράφεις και ημερολόγιο. Πάρε αυτό το τετράδιο και ό,τι καταγράφεις θέλω να το διαβάζω». Δεν της το έδειξα ποτέ από συστολή, αλλά συνέχισα να γράφω. Ουσιαστικά ήταν μια εσωτερική ανάγκη που με ωθούσε σε αυτού του είδους τη γραφή.
Από τότε, σε κάθε διάλειμμα, με έπαιρνε στο γραφείο της, με έβαζε να αντιγράφω τα βιογραφικά μεγάλων ποιητών, του Ελύτη, του Ρίτσου, του Σολωμού… μου ανέλυε τη γραφή τους και ουσιαστικά με μύησε στο χώρο της ποίησης. Η ίδια, που με είχε πάντα μαζί της στις διαλέξεις να απαγγέλλω, σε μια γνωριμία της με τον μεγάλο Παντελή Δεσποτίδη, προεξάρχοντα τότε της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών, τον προτρέπει να δει τους στίχους των τραγουδιών μου και να με γνωρίσει με έναν συνθέτη.
Διαβάζει ο κύριος Δεσποτίδης και μου λέει: «Αύριο θα πάμε στον Πλέσσα, είναι φίλος», αλλά παράλληλα, διαβάζει το «Ω Παναγιά της Αμοργού» ο γιος του, ο αείμνηστος Γιώργος Δεσποτίδης, εξάρχων στα μουσικά σύνολα της ΕΡΤ. Παίρνει το λαούτο και εκείνη τη στιγμή συνθέτει τη μουσική. Την άλλη μέρα μπήκαμε στο στούντιο!
Με ένα φοβερό ταξίμι από τον Παντελή Δεσποτίδη, που μας έκανε την τιμή να συμμετάσχει και έγινε η πρώτη ηχογράφηση. Μαγεύτηκα με τη μουσική κι έδωσα όλο το τετράδιο στον Γιώργο Δεσποτίδη και μελοποίησε όλους τους στίχους μου.
Κυκλοφόρησαν δύο δισκογραφικές συνεργασίες. Τον Ιούνιο του 2006 η Νομαρχία Κυκλάδων
ζητά το συμφωνικό έργο μας, «Κυκλάδες», που με εβδομήντα μουσικούς, υπό τη διεύθυνση του Ανδρέα Πυλαρινού, παίχτηκε σε συναυλία στην Άνδρο και αργότερα, το 2010 στην Αθήνα, στον χώρο του Μετρό Συντάγματος. Για το τραγούδι της Άνδρου μάς τίμησε ο Έπαρχος και την ίδια χρονιά γυρίστηκε dvd η «Παναγιά της Αμοργού», πάλι από την Νομαρχία, παρουσιάστηκε σε πολλές εκθέσεις του εξωτερικού και παιζόταν για πολλά χρόνια στο Κανάλι της Βουλής. Τα δικαιώματα του τραγουδιού τα παραχωρήσαμε στη Μονή Χοζοβιωτίσσης.
Τον Ιούνιο του 2009 έλαβα μέρος στους ποιητικούς αγώνες των Δελφών της «Πανελλήνιας Ενωσης Λογοτεχνών», με το ποίημα «Θάλασσα είναι η ζωή», με την προτροπή και επιλογή του γιου μου, Κωνσταντίνου. Το ποίημα προκρίθηκε για την τελική φάση του διαγωνισμού, που γίνεται στους Δελφούς και διακρίθηκε. Μετά από αυτό, άρχισα να ασχολούμαι συστηματικά με την ποίηση.
Το 2010 έγινα μέλος της «Πανελλήνιας Ενωσης Λογοτεχνών». Το 2011, στον ίδιο διαγωνισμό των Δελφών, το ποίημά μου «Απολλώνιο ανέσπερο φως» τιμήθηκε με το Πρώτο Βραβείο Ποίησης.Έχω βραβευθεί με αρκετά πρώτα βραβεία σε διάφορους διαγωνισμούς.
Στη συνέχεια, το 2012 έγινα μέλος του Δ.Σ. στη θέση του Εφόρου, την οποία διατήρησα μέχρι το 2020. Από το 2020 μέχρι και σήμερα είμαι Πρόεδρος του Δ.Σ. της «Πανελλήνιας Ενωσης Λογοτεχνών». Εχω εκδώσει τέσσερις ποιητικές συλλογές, εκ των οποίων από την «Αμοργός σε νοσταλώ» μελοποιήθηκαν δύο τραγούδια, σε μουσική του Φίλιππου Περιστέρη, σε ερμηνεία της Θέλμας Καραγιάννη και της Διαμάντης Δαγιάση και σε εικονογράφηση του ζωγράφου Νίκου Χιωτίνη. Επίσης έχω πολλές συμμετοχές σε ανθολογίες και στη μεγάλη εγκυκλοπαίδεια Νεοελληνικής Λογοτεχνίας «Χάρη Πάτση». Ποιήματά μου έχουν μεταφραστεί στα Αγγλικά και στα Ρώσικα.Το ποίημα που ουσιαστικά μου ανοίγει την πόρτα στην ποίηση και το αγαπώ είναι το «Θάλασσα είναι η ζωή».
Θάλασσα είναι η ζωή
Το κοχύλι της νύχτας θα πάρω απόψε
και θα αφουγκραστώ
άλλους ρυθμούς, άλλους ήχους!
Της θάλασσας θα αφουγκραστώ τη σιωπή,
του πελάγους του ανοιχτού την ταραχή…
Και θ' αφουγκραστώ,
του βοριά τη βουή,
που μοιάζει με την ορμή,
την κραυγή,
την αγωνία,της αγωνία…
Και θα στοχαστώ….
Θάλασσα είναι η ζωή
και τρίζει με το κύμα το κορμί
και αφρίζει στους ανέμους η ψυχή
καθένας μόνος του παλεύει να σωθεί.
Και θα οραματιστώ…
θάλασσα είναι η ζωή
κι άμα μπορείς
σαν κυβερνήτης ν' ανοιχτείς
και σαν θεριό να τη δαμάσεις
Αν καταφέρεις την Ψυχή σου
στον βυθό της να μην χάσεις
τότε προχώρα, νικητής και κυβερνήτης
για σένανε γαλήνη πάντα θα χει.
Φίλιππος Περιστέρης, Συνθέτης – Δρ. Φιλοσοφίας Ε.Μ.Π.
Το 2007 κυκλοφόρησε από τη δισκογραφική εταιρία «Καθρέφτης» ο πρώτος από τους συνολικά τέσσερις δίσκους της σειράς «Επύλλια».
Ο Νίκος Πολίτης αναφέρεται στον όρο, για να περιγράψει είδη παραλογών ή «Μπαλάντες» με λογοτεχνική ή στιχουργική αρτιότητα. Ωστόσο, ο όρος είχε τεθεί περίπου σε ύπνωση. Αποφάσισα να τον επαναχρησιμοποιήσω «Επύλλια» ως μια συμβατική «λογοτεχνική σκεπή» για τη μελοποίηση ποιημάτων, προτείνοντας μια εναλλακτική λύση στο πλαίσιο του έντεχνου ελληνικού τραγουδιού, καθώς ο όρος "έντεχνο" ήδη από τότε είχε πλατυνθεί, τόσο ώστε δεν σήμαινε τίποτα…
Εντός του πρώτου αυτού CD περιέχεται μεταξύ δεκαεπτά ποιημάτων και η μελοποίηση του ποιήματος «Επιθυμίες» του Κ.Π. Καβάφη, σε ερμηνεία τις Ιωάννας Φόρτη. Ίσως το αναμενόμενο θα ήταν μια μελοποίηση, η οποία στιλιστικά και ενορχηστρωτικά θα παρέπεμπε στην Αλεξάνδρεια και τον τόσο γνώριμο στην Ελλάδα «ήχο της Ανατολής». Ωστόσο, εγώ επέλεξα έναν άλλο δρόμο. Όχι τον προφανή, αλλά εκείνον που τοποθετεί τον Καβάφη δίπλα αν όχι πάνω από την ιδέα του ευρωπαϊκού και παγκόσμιου πνεύματος. Εξηγώ λοιπόν αυτή τη διαδρομή…
Κέντρο του ποιήματος είναι οι ανεκπλήρωτες επιθυμίες, όχι ως απλές απώλειες, αλλά ως κάτι που διατηρείται μέσα μας: «σαν σώματα ωραίων νεκρών που δεν εγέρασαν».
Αυτή η υπαρξιακή επιβίωση εξακολουθεί να υπάρχει τόσο στη μνήμη όσο και στο ψυχικό τοπίο. Αυτή η οπτική φιλοσοφικά γειτνιάζει με τη σκέψη των S. Kierkegaard και Jean-Paul Sartre με τον άνθρωπο ως σύνολο επιλογών, αλλά και μη-επιλογών (αυτό φαίνεται ξεκάθαρα και στο “Che fece il gran rifiuto”). Με αυτό τον τρόπο οι επιθυμίες αποκτούν σχεδόν υλική υπόσταση, αν και παραμένουν στο πεδίο της διάκρισης μεταξύ πραγματικού και δυνατού/ιδεατού, θυμίζοντας τις πλατωνικές σκιές. Την ίδια στιγμή το ανεκπλήρωτο του ρομαντισμού είναι παρόν, αλλά περισσότερο ως πηγή έμπνευσης κι όχι ως ανάμνηση δυστυχίας. Το παρελθόν, λοιπόν, συναντά το παρόν μέσα σε ένα κλίμα λιτότητας, καθαρότητας και συνάμα ρεαλισμού εντός μιας μεταφυσικής ανεκπλήρωτων δυνατοτήτων και αδυναμίας διαγραφής του παρελθόντος.
Ο Καβάφης λοιπόν εδώ δεν είναι «ανατολικός ποιητής της παραίτησης», αλλά ένας βαθιά Ευρωπαίος στοχαστής της ύπαρξης, που συνομιλεί με την παράδοση από τον Πλάτωνα έως τον υπαρξισμό και την ψυχανάλυση. Σε αυτό το κλίμα το ποίημα μελοποιήθηκε ως να ήταν ένα δυτικοευρωπαϊκό lied με «ελληνικά» στοιχεία, ενορχήστρωση που περιλαμβάνει πιάνο, βιολοντσέλο και φλάουτο και φόρμα “durchkomponiert”, δηλαδή μη στροφική, όπως συνηθίζεται στα τραγούδια. Η επιλογή αυτή υποστηρίχθηκε και πρακτικά, όταν η μελοποίηση αυτή συμπεριλήφθηκε εκ νέου με νέα ηχογράφηση στο δίσκο: “Contemporary chamber music” το 2021 αυτή τη φορά με τον διεθνούς φήμης βαρύτονο Aris Argiris εντός του έργου ”9 Pictures of Cavafy Poetry”.
Σχολιάστε